De kunst is het, om steeds meer dingen weg te laten

29 juli 2024, 08:56

Berna Bonekamp over de decors van “Ik, alleen”

Door Theo Sooniëns

GENDRINGEN - In de informatie die er over te vinden is wordt ze nauwelijks genoemd, Berna Bonekamp, verantwoordelijk voor het decor van de voorstelling ‘Ik, alleen’ die Smeedwerk Locatie-Theater op 22, 23 en 24 augustus speelt op Huis Landfort in Megchelen. En toch is het nogal een decor!

De voorstelling, geschreven door Pieter van Dijk en gespeeld door vier professionele acteurs, een koor en een overtuigend acterend kind, gaat over de strijd die Koning Willem I voert tegen zijn zoon, het parlement en eigenlijk de hele wereld. Het speelt zich af in zijn werkkamer van het koninklijk paleis.

‘Dus…’, denk je dan als argeloze toeschouwer, ‘...zal er wel een decor staan met hoge ramen, kroonluchters, rijk-versierde meubels, prachtig behang en dikke tapijten.’ Want zo doen we dat in het Achterhoekse toneel en Smeedwerk is (tegenwoordig) Echt Achterhoeks!

Maar niets van dat alles. Nou ja, een groot bureau staat er dan wel. En een stoel waar de koning op kan zitten en een bankje. Dat is het dan. Maar die vallen je eigenlijk pas later op, als het spel eenmaal begonnen is. Voor die tijd hebben je ogen zich tegoed gedaan aan grote bordeauxrode panelen en een vierkante vloer van lichtbruin eikenparket in visgraat gelegd. En die vloer ligt op een andere vloer in weer een andere tint rood die op zijn beurt weer op een grasveld ligt. Het groen van het gras contrasteert scherp met het rood van de vloer zoals ook de heg en de rijen eiken op de achtergrond contrasteren met de rode panelen die de muren van de kamer vormen. Het toneel is nog leeg maar de toon is gezet; de sfeer is bepaald. En ook is de belofte gedaan: dit wordt een avond theater in een koninklijk carré!

Helemaal Achterhoeks
Ze wordt niet genoemd en we denken er eigenlijk ook zelden over na: ‘Wie zou dit decor bedacht hebben? Welke keuzes zou ze daarbij gemaakt hebben? En waarom? Zou ze meteen begonnen zijn met die panelen rood te schilderen? Hoe werkt dat eigenlijk, een decor ontwerpen?’ Dus nu maar eens op de maker af gevraagd: Hoe gaan die dingen?

‘Ja, dat mag wel..’ had Berna gezegd, ‘... maar dan moet het niet over mij gaan, maar over mijn werk.’ Akkoord, maar om toch een beetje een kader te scheppen: Berna is opgegroeid in de Achterhoek. Komt van de boerderij en was van jongs af aan -op een speelse manier- al ‘creatief’. Het duurde even maar uiteindelijk kwam ze terecht op de kunstacademie en werd ze kunstenaar. Wie veel beweegt door het Achterhoekse kan haar werk op plekken tegenkomen. Soms als docent Beeldende Kunst op scholen, regelmatig in musea waar ze tentoonstellingen vormgeeft en soms met eigen vrij werk. Maar dat laatste komt er door de andere werkzaamheden te weinig van. Daarvoor tijd maken is een voortdurende strijd. Decors ontwerpen en bouwen, dat doet ze met enige regelmaat. Dat is niet uniek, veel kunstenaars worden in hun carrière gevraagd om decors voor theater of opera te ontwerpen. Blijkbaar liggen die werkzaamheden in elkaars verlengde.

Een heel proces
‘Dat is ook zo.’ legt Berna uit. ‘Of je nou een tentoonstelling inricht of eigen werk maakt, of een decor voor een voorstelling ontwerpt, je moet over AL-LES nadenken. Waar gaat het verhaal over? Wat is de sfeer? Hoe moeten de spelers zich in dat decor bewegen? Is het goed vervoerbaar? Wat mag het kosten?’

Dat is een tijdrovend proces. ‘In het begin ben je heel trouw aan het script.’ zegt Berna. ‘Dan zit je inderdaad na te denken over een koninklijke ruimte. In mijn geval met heel veel schilderij-lijsten. Dat was mijn eerste associatie: schilderijen met belangrijke mensen. En met kroonluchters ook. En na elk idee bouw ik een maquette, zodat de schrijver, de spelers en de regie kunnen zien wat ik me erbij voorstel. Op schaal natuurlijk, waardoor er een kloppend beeld ontstaat. Dan kun je met elkaar in gesprek gaan. Gaat dit werken? Houdt de ontwikkeling van het decor gelijke tred met de ontwikkeling van de regie? Want ook dat is een proces. Door deze gesprekken wordt het beeld van het te bouwen decor, steeds scherper.’

Wandelgangen
‘Een belangrijk moment daarin was de ontwikkeling van “De Wandelgangen”. Je kent de spreekwoordelijkheid ervan wel, maar in dit verhaal gaat het ook echt om de gangen van het paleis. Daar waar Thorbecke, de hele hofhouding, de zoon en de geliefde van de koning -letterlijk om hem heen- zijn toekomst bekokstoven. Toen die gang ontworpen was -rood, met ronde hoeken en zijn werkkamer omsingelend- viel alles op zijn plek. Niets was er meer over van het naturalistische paleis. Zelfs de deuren waren weggelaten en de panelen op de achtergrond hoefden niet meer te draaien, ook al waren ze zo gebouwd dat ze dat wel kunnen.’ Wat er overbleef was een abstract beeld van een paleis waar een koning langzaam tot waanzin wordt gedreven. Zo’n beeld waarvan de niet ervaren kijker zegt: ‘Is dat nou alles? Moet je daar nou zo lang over doen?’

‘Ja, daar moet je zo lang over doen.’ zegt Berna resoluut. ‘En kunstenaars kunnen dat heel goed! Wij kunnen ook heel goed prachtige, heel echt lijkende schilderijen van mensen maken. En ook heel echt lijkende werkkamers van koningen. Maar de kunst is het om daaruit weg te halen wat afleidt, wat niet nodig is. Zodat de kijkers bijna intuïtief voelen wat er speelt. Wat de sfeer is. Die wandelgangen om de werkkamer van de koning, die hem gevangen houden. Daarin zit de kern. Deze manier van conceptueel denken, dat minimaliseren, ja, dat is echt wel het domein van de kunstenaar. Je hoeft ook niet alles uit te leggen, hè? Mensen mogen ook wel iets te vragen overhouden.’

"Mensen mogen ook wel iets te vragen overhouden"

Reacties
Op de vraag waarom we die manier van denken niet vaak terugzien in het regionale amateurtoneel denkt Berna even na. ‘Vaak zijn amateurverenigingen of hun regisseurs wat bang voor het oordeel van het publiek. Dat hoor je ook vaak: "Dat wil ons publiek niet.” Maar dat is niet zo, daar ben ik van overtuigd. We krijgen nu ook zoveel positieve reacties van het publiek op ons decor. Er staat echt iets om naar te kijken.'

Voorstelling ‘Ik, Alleen'. Theatergroep Smeedwerk. Landgoed Landfort Megchelen. Donderdag 22 augustus, vrijdag 23 augustus, zaterdag 24 augustus 2024. Aanvang 20.30 uur. Kaartverkoop via de website.

smeedwerk.nl