De waarheid en media
OpinieAfgelopen week verscheen in deze krant het bericht dat het satirisch nieuws van twee vrienden niet meer welkom is in een Je bent een echte..-Facebook-groep. Ik moest denken aan het uitgebreide gesprek met de schrijvers Jonah Falke en Gijs Wilbrink over onder meer de waarheid.
Ik bevroeg de heren aan de hand van quotes van de grote drie: “Reve schreef al eens: ‘De werkelijkheid herken je aan haar onwaarschijnlijkheid’ en Hermans zei ‘De meeste mensen houden hun paranoia voor de waarheid’. Als iedereen zijn eigen waarheid heeft, welke rol kunnen jullie als schrijvers daarin dan vervullen?” “Alleen maar onderstrepen dat het veelkleurig is,” zei Falke en Wilbrink: “Ik denk dat je in de literatuur moet laten zien dát er niet één waarheid is. Daar zit het hem juist in. Op metaniveau bij de interpretatie van de lezer, maar ook in hoe personages elkaar verkeerd kunnen begrijpen of hoe een personage uit één stuk niet eens bestaat.”
De waarheid is lastig te definiëren. In zijn boek ‘Voor ieder wat waars’ legt filosoof Rob Wijnberg uit dat vroeger in de Middeleeuwen de waarheid van boven kwam. Het overkwam ons via de interventies van God. Met de Verlichting werd de waarheid vindbaar, door ontdekkingen en observaties. Daarna, in de fase waarin we nu ook zitten, komt de waarheid van binnen. Ik vind dat, ik voel dit. Volgens Wijnberg moeten we eigenlijk toe naar een gedeelde waarheid. Een waarheid als weefsel, waarbij we elkaar nodig hebben.
De waarheid is belangrijk bij het informeren van elkaar, maar het medium ook. Het medium vervult de brugfunctie om een boodschap over te brengen volgens het aloude zender-boodschap-ontvanger model. De bron, de correspondent, de eindredacteur, de hoofdredacteur en de webredacteur zijn allemaal schakels in hoe een artikel tot stand komt en hoe het uiteindelijk wordt gepubliceerd.
Deze ‘nieuwsfabriek’, zoals ik het voor het gemak maar even noem, lijkt van oudsher verbonden met de waarheid en is geëvolueerd na eeuwen van kranten maken met de daarbij geldende criteria. Wikipedia: “Julius Caesar nam al het initiatief om in Rome de Acta diurna uit te geven. Dagelijkse berichten over diverse stads- en staatsaangelegenheden, gepubliceerd op uithangborden op openbare plaatsen.”
Nieuws is net als wetenschap gebonden aan standaarden en controles door redactiestatuten en beroept zich op de waarheid. Door de keuze van onderwerpen of de positie van een bericht, kan een krant wel een eigen venster op de wereld creëren of verschillende wereldbeelden bedienen. Bij een satirische nieuwssite is de waarheid niet met het medium verbonden. Bij een groeiende groep mensen wordt de waarheid van reguliere media ook in twijfel getrokken. In een wereld waarin nieuws, feiten, satire en meningen als een waterval langskomen op sociale media, is het belangrijk om dit allemaal goed van elkaar te kunnen onderscheiden. Hoe bepaalt u wat waar is? Zouden we inderdaad tot een gedeelde waarheid kunnen komen, of is dat toekomstmuziek?
Meindert Bussink
