Verdwijnen van
sloten legt spanning bloot in landschapsbeleid Oude IJsselstreek
OUDE IJSSELSTREEK – In heel Nederland verdwijnen sloten in hoog tempo. Uit onderzoek van de de Volkskrant blijkt dat tussen 2017 en 2024 ruim 30.000 sloten op boerenland zijn gedempt, waarvan een aanzienlijk deel mogelijk zonder vergunning. Ook in de gemeente Oude IJsselstreek is niet precies bekend hoeveel sloten zijn verdwenen.
Door Meindert Bussink
De gemeente laat desgevraagd weten dat er geen volledig overzicht is. “Om hoeveel sloten het gaat is niet precies bekend, het gaat veelal om particuliere sloten,” aldus een woordvoerder. Soms worden dempingen pas achteraf ontdekt.
Weinig handhaving
Volgens de gemeente wordt er opgetreden wanneer het gaat om sloten in eigendom van de gemeente zelf. Tegelijkertijd geeft de gemeente aan dat dit de afgelopen jaren niet is voorgekomen. Het grootste deel van de sloten ligt echter op particuliere grond. Daarmee bevindt een belangrijk deel van het landschap zich buiten direct gemeentelijk toezicht.
Het beeld dat de gemeente schetst, sluit aan bij landelijke bevindingen. Uit het onderzoek van de Volkskrant blijkt dat veel gemeenten beperkt zicht hebben op slootdempingen en dat handhaving vaak geen prioriteit heeft. Door de verdeling van verantwoordelijkheden tussen gemeenten, waterschappen en provincies is niet altijd duidelijk wie toezicht houdt.
Tegelijkertijd spelen economische en beleidsmatige factoren een rol. Door regels rond bufferstroken langs watergangen kan landbouwgrond minder intensief worden gebruikt. Dat maakt het dempen van sloten in sommige gevallen aantrekkelijker.
Sloten als ‘haarvaten’
Sloten zijn van belang voor waterbeheer, biodiversiteit en de structuur van het landschap. Ze zorgen voor afvoer van water bij natte perioden en helpen water vast te houden in droge tijden. Ook vormen ze leefgebied voor verschillende plant- en diersoorten. Het verdwijnen van sloten kan leiden tot een meer uniform landschap en heeft mogelijk gevolgen voor de waterhuishouding.
Volgens de klimaatburgemeester Eva Kruijswijk is het belang van sloten groter dan vaak wordt gedacht. “Een sloot is in onze regio veel meer dan een greppel; het zijn de haarvaten van ons watersysteem die ervoor zorgen dat we het water dat we hebben, ook echt vasthouden.” Zij wijst op de toenemende droogte. “In onze droge Achterhoek moet elke druppel de grond in. Zonder water zijn we nergens.”
Praktijk op het erf
De Silvoldse boer Gerrit Vossers nuanceert het beeld. Volgens hem verschilt de situatie per gebied. “Hier heb je veel zandgrond. Voor de waterafvoer heb je niet zo veel sloten nodig. Er zijn er in het verleden wel sloten verlegd of aangepast, bijvoorbeeld bij ruilverkaveling.” Daarnaast is het watersysteem veranderd. “Er is veel drainage aangelegd, met geperforeerde slangen in de grond die naar een sloot lopen.”
Volgens Vossers wordt er bovendien wel degelijk toezicht gehouden. “Als wij sloten weg zouden halen, dan zouden we meteen iemand op het dak hebben. Iedere dag komt er wel een satelliet over die het landschap in kaart brengt en er wordt regelmatig gecontroleerd door gemeente of waterschap.”
Economische afweging
Tegelijkertijd erkent hij dat sloten invloed hebben op de bedrijfsvoering. Door regelgeving moet er afstand worden gehouden tot watergangen. “Als je langs een perceel een paar honderd meter sloot hebt en je moet daar vijf meter van vrijhouden, dan scheelt dat veel landbouwgrond. En mest afvoeren kost geld.” In gebieden met veel sloten kan dat volgens hem zwaar wegen. “Daar kun je er echt last van hebben.”
Waarde voor natuur
Vossers ziet ook positieve kanten: “Mijn vader zei altijd: 'Als er ergens een sloot ligt, dan ligt die er niet voor niks.'" Hij ziet de bijdrage van sloten aan biodiversiteit: “Je kunt je voorstellen dat ze belangrijk zijn voor insecten. Als je thuis een regenton met brak stilstaand water hebt, zie je dat ook.” Merkt hij ook dat je vroeger meer insecten op je koplampen en voorruit had en het aantal insecten is afgenomen? “Ja en dan had je met fietsen nog wel eens een vlieg in het oog. Dat is minder geworden.”
Ook veranderingen in waterbeheer vallen hem op: “Beken worden schoner en er worden meer bochten in gemaakt. Dat is goed voor bepaalde planten en vissen.”
Hij vraagt zich wel af waar de grens ligt: "De beken vind ik te schoon worden, je kunt tot op de bodem kijken. Er zit te weinig voeding in, eerder zat er meer leven in. Ze willen ook drinkbare beken maken, maar dan vraag ik me af hoe ver je wilt gaan. Ik durf daar nu ook ook wel uit te drinken."
Landschap onder druk
Dat het landschap verandert, is geen nieuw verschijnsel. In een presentatie van Stichting Achterhoek weer Mooi wordt beschreven hoe het coulissenlandschap in de afgelopen eeuw ingrijpend is veranderd door onder meer mechanisatie en ruilverkaveling. Daarin wordt ook benadrukt dat behoud van bestaande elementen cruciaal is: “Wat er is hoef je niet te maken, wel zien, waarderen en behouden”.
Beleid onvoldoende
De gemeente Oude IJsselstreek heeft verschillende regelingen om het landschap te versterken. Zo kunnen inwoners en agrariërs subsidie krijgen voor het aanleggen van landschapselementen zoals hagen en houtwallen. Via een landschapsfonds ontvangen agrariërs een vergoeding voor het beheer van dergelijke elementen.
Daarnaast is er een bosaanplantregeling in samenwerking met Rijkswaterstaat, waarbij grotere stukken grond kunnen worden ingericht als bos of landschapselement. Daarbij worden onder meer aanlegkosten en waardevermindering van de grond gecompenseerd.
De regelingen zijn gericht op vrijwillige deelname en het versterken van biodiversiteit en landschapskwaliteit.
Volgens de klimaatburgemeester is dat niet voldoende. “De cijfers liegen niet: de huidige vrijwillige aanpak werkt onvoldoende. De afbraak gaat door.”
Zij pleit voor een andere benadering. “Het is niet uit te leggen dat we praten over natuurherstel, maar toekijken hoe het fundament stilletjes wordt dichtgegooid.”
Hoewel de gemeente inzet op het aanleggen en beheren van nieuwe landschapselementen, is er geen volledig overzicht van bestaande sloten en eventuele dempingen daarvan. In de beschikbare regelingen wordt het behoud van sloten niet expliciet benoemd. In hoeverre de landelijke trend van slootverdwijnning zich ook in Oude IJsselstreek voordoet, is daardoor niet exact vast te stellen.
Aanleg en behoud
De gemeente stimuleert met verschillende regelingen de aanleg van nieuwe landschapselementen. Tegelijkertijd ligt de nadruk minder expliciet op het behoud van bestaande structuren zoals sloten. Volgens de klimaatburgemeester is dat een gemis, terwijl Vossers aangeeft dat maatregelen ook praktisch uitvoerbaar moeten blijven.
"Dit landschap is niet door magie verdwenen, wij mensen hebben het weggehaald. Omdat er door ons eigen handelen al zo veel weg is, is nieuwe aanplant noodzakelijk als onderdeel van herstel. Nieuwe aanplant en het behoud van bestaande structuren zoals sloten moeten dus naast elkaar blijven bestaan. Het is niet het een of het ander, daarvoor is er al te veel verloren gegaan," aldus de klimaatburgemeester.
Daarnaast wijst ze op het economische argument: "Behouden wat je hebt blijft altijd goedkoper. Nieuw betekent ook inleveren, een potlooddun boompje is van een geheel andere orde dan een stam die je niet eens in je armen kunt sluiten omdat je armen te kort zijn."
Breder vraagstuk
De situatie in Oude IJsselstreek laat zien hoe verschillende belangen samenkomen: waterbeheer, landbouw en natuur. Volgens de klimaatburgemeester ligt de verantwoordelijkheid breder. "Het beschermen van ons landschap is geen keuze, het is onze verantwoordelijkheid naar elkaar en onze toekomst.” Vossers benadrukt vooral het praktische evenwicht. "Als je het zo kunt regelen dat het op saldo uitkomt, dan is dat voor iedereen het beste.”
