14 september 1723 brandde Varsseveld af

14 september 2023, 12:20 Algemeen Geschiedenis

Document bevestigt verhaal over feestende inwoners bij Groot Nibbelink

VARSSEVELD - Deze week is het precies 300 jaar geleden dat heel Varsseveld afbrandde. Er werd lang over gespeculeerd, maar onlangs werd het officiële document in het archief ontdekt waaruit bleek dat de meeste inwoners van Varsseveld ten tijde van de dramatische brand op 14 september 1723 aan het feesten waren bij Groot Nibbelink. We blikken terug met Gerard Bruil, beheerder van het historisch informatiepunt van ECAL in de bibliotheek in Varsseveld.

Door Meindert Bussink

Het balletje kwam aan het rollen door de naar Oostenrijk geëmigreerde Geurt Nibbelink die bezig is met de genealogie, de stamboom, van zijn familie Nibbelink. Hij stamt af van boerderij Groot Nibbelink in Sinderen/Varsseveld. De suffix ‘Groot’ verdween uit zijn familienaam toen voorvader Jan Groot Nibbelink eind 18e eeuw als (doodskisten-)timmerman verhuisde van de boerderij Groot Nibbelink naar de Betuwe en daar trouwde.

“Meestal at mensen dergelijke vraogen hebt en niet wieter komt, dan komt ze bi’j mien in ’t archiefje um te kijken of ik wat wet”, aldus Bruil die al zo’n vijfendertig jaar bezig is met de geschiedenis van Varsseveld en omstreken. Hij spitte het hele archief door dat vroeger onder het gemeentehuis van Wisch in Varsseveld zat: “Ik zat meer in ’t archief dan dak thuus was” en bekeek daarnaast allerlei andere archieven die beschikbaar waren en met Varsseveld te maken hadden. Met Terborg of Silvolde heeft hij niks, ondanks dat hij een jaar in Terborg woonde: “Daor hek nog een trauma van haha”.

Ik zat meer in ’t archief dan dak thuus was

Voormalig archivaris Kobes
Als kind sloeg het spreekwoordelijk vonkje al over bij Bruil die destijds bij meester Hiddink op de openbare school zat: “Ik bun als tien jaorigen veur ’t eerst in ’t archief ‘ekommen bi’j de toenmalige archivaris de heer Kobes. Wi’j kregen les aover de geschiedenis van Varsseveld en da’ vonk meteen helemaol geweldig. Hee vertelden een verhaal en dat mossen wi’j dan netjes opschrieven. Dat schrift hek nog steeds, dat is een relikwie”. Later haalde Bruil tienen bij Geschiedenis repetities op de Mulo en ging hij voor de hobby foto’s maken van de omgeving. Zodoende kwam hij bij toeval weer in ’t archief en toen was hij helemaal verkocht. Toenmalig archivaris Bernard Dorrestijn zag het enthousiasme bij Bruil en gaf hem in de loop der jaren alle vrijheid, waardoor Bruil zo vaak kon komen als hij wilde.

Verbeelding
Bruils grootste drijfveer? “Ie wilt wetten wat d’r vroeger gebeurd is, hoe mien dorp onstoan is, hoe leefden de mensen? Hoe verder ie d’r in duukt, hoe meer ie een beeld kriegt hoe de mensen onderling met mekare umgingen en hoe de familiebanden in mekare zaten. Het bekende verhaal van een kwartje trouwt niet met een dubbeltje, zukke dingen vond ik zo interessant”. “Hij had eigenlijk geschiedenisleraar moeten worden”, vult zijn vrouw Elly aan liefkozend aan.

Bruil geniet van de beelden die hierdoor in zijn hoofd ontstaan, maar prenten of schilderijen van vroeger vertrouwt hij niet: “Doar zit een heleboel fantasie bi’j. Alleen foto’s vertrouw ik. Net als internet. Mensen maken hele stambomen die ze op internet delen en die kiek ik wal ins deur. Vooral naor het olde gedeelte veur 1800 wat allemaol op kerkboeken enzo gebaseerd was. A’k daor dan zo ins een beetje deurlès dan denk ik: ‘da’ klopt, da’s niet goed’. Ik haal de fouten d’r zo uut. Keb zoveel in mien kop hangen, dat ’t raar is dat e nog niet groter is ak hem now heb”, lacht Bruil weer.

Keb zoveel in mien kop hangen, dat ’t raar is dat e nog niet groter is ak hem now heb

Brand van Varsseveld
Varsseveld bestond in 1723 uit 54 woning en een aantal schuren. Hoe reconstrueert Bruil die beruchte brand eigenlijk? “D’r bunt lijsten met schade die de mensen hebt op’elopen, maor d’r bunt ook lijsten van belastingen, generale middelen heette dat toen, van veur de brand. Daor zit een bepaalde volgorde van opschrieven in en dat hek allemaol naost mekaar ‘elegd. Lijsten van veur de brand, lijsten van nao de brand, lijsten van de schade en ik heb in ’t oud rechtelijk archief op een gegeven moment alle aktes, meer dan drie- vierduuzend, deurgelèzen en getranscribeerd. Daor hek alle namen uutgehaald en in een excel-bestand gezet. At d’r dan een huus verkocht werd of een stuk grond, dan steet in de akte van dat huus: ‘Op dee en dee plek noast ’t huus van Jantje en naost ’t huus van Pietje’ enzovoort. Dan ging ik ’t reconstrueren, at den daor hef ‘ewoond en den daor, en wet ik veur 98% zeker op welke plek iedereen woonde veurdat ’t ding in de brand vloagen. Op twee huuzen nao is toen ’t hele darp af’ebrand”.

Branden kwam in die tijd wel vaker voor, maar dat een compleet dorp afbrandde was wel heel uniek weet Bruil: “In Leiden is bijvoorbeeld ook wel eens de hele binnenstad afgebrand, maar echt een heel dorp totaal van de wereld dat was wel heel bijzonder.” Varsseveld was toen niks meer dan het rondje om de kerk en een heel klein stukje van de Spoorstraat: “Alle huuzen waren an mekaar ‘ebouwd en sommige hadden strooien daken. At dat dan begint te branden, dan hol ie er helemaol niks meer an. De hele Varsseveldse bevolking was toen bi’j Groot Nibbelink veur een ‘richtfeest’, zo heette dat. Die hadden geholpen bi’j de wederopbouw van boerderi’j Groot Nibbelink die eerder dat jaar ook was afgebrand. D’r was dus niemand in ’t dorp toen dat begon te branden, behalve smid Jan Sweerink. Den was met een mestgreep aan het smeden, stond in die verklaringen. Toen bunt d’r vonken van een aambeeld op ’t dak ‘ekommen en toen ging ’t hen.”

Bruil twijfelde jarenlang of dit verhaal wel klopt: “Vooral Kobes romantiseerde best veel, maar toen ik in de rechtelijke aktes de officiële attestatie (verslag) vond, zag ik dat het hele verhaal klopt. Daarna kwam de restrictie om te herbouwen in steen en mochten er geen strooien daken meer zijn. Iedereen is weer op dezelfde plek gaan wonen, alleen de smid is daarna wel verdwenen uut ‘t dorp, nao 1723 kom ik hem neet meer tegen. Ik heb nog geprobeerd hem op te sporen, maor hee is nergens terug te vinden. Ik denk dat hee met pek en veren is weg’estuurd”.