Kiespijn en de waarde van terugkijken
OpinieVan de klassieke agora in het oude Athene tot het stemhokje van het buurtschapshuis op Sinderen. Waar ooit burgers met handopsteking beslisten over het lot van hun stad, stemmen wij nu op partijen die hun plannen tot achter de komma laten doorrekenen. Niet de resultaten. Vooruitkijken is ingeburgerd, terugkijken zelden.
In de gemeenteraad klonk de afgelopen tijd ook de verzuchting dat wat geweest is, is geweest. Met de motie DRU Vooruit! wil het merendeel van de raad dat de toekomst centraal staat. Het schreeuwerige uitroepteken illustreert die wens.
De toekomst is een belofte, het verleden een toetssteen. En juist die toetssteen lijkt in onze democratie vaak onbenut. Twee jaar geleden wees de Ulftse schrijver Jonah Falke in een dubbelinterview in de Gelderse Post op Kierkegaard: “Het leven wordt voorwaarts geleefd, maar achterwaarts begrepen.” Er zijn meer denkers die kunnen helpen bij het maken van keuzes en die terugkijken op waarde schatten.
De Franse existentialist Jean-Paul Sartre zou het gebrek aan terugkijken misschien zien als een vorm van het ontlopen van verantwoordelijkheid. Je kunt pas met overtuiging zeggen wat je gaat doen, als je eerst eerlijk durft te kijken naar wat je eerder deed en wat daarvan terechtkwam.
De pragmatist John Dewey zou zich afvragen als we niet leren van de gevolgen van ons handelen, hoe weten we dan welke keuzes echt werken? Vooruitkijken zonder terugkijken is als sturen zonder spiegels. Zonder reflectie blijft vooruitgang iets abstracts.
Het is verleidelijk om terugkijken te zien als afrekenen, als een politiek proces met blaam, maar als we het, in de geest van Immanuel Kant, juist als een morele plicht beschouwen? Niet om te straffen, maar om onze beloftes serieus te nemen.
Volgens een utilitarist zoals John Stuart Mill is de beste keuze die het meeste geluk of nut oplevert voor het grootste aantal mensen. Maar als het vergroten van welzijn het hoogste goed is, dan vraagt dat ook om bewijs. Niet alleen voorspellingen, maar meetbare resultaten.
Met al deze filosofische aanbevelingen om terug te kijken, is het eigenlijk vreemd dat het CPB wel door-, maar geen terugrekeningen maakt. Zonder uitgebreid te leren van het verleden, lopen we het pijnlijke risico in de toekomst dezelfde fouten opnieuw te maken.
Vanuit welk filosofisch kompas brengt u 29 oktober uw stem uit? Denkt u bij een azc, windmolen of cultuurfabriek in termen van verantwoordelijkheid nemen, werkbaarheid, morele plicht of geluksmaximalisatie? Of blijft u thuis? Niet kiezen is ook een keuze wist Sartre.
Meindert Bussink
