Evelyn Levi staat stil in Gendringen

Schoontje ontdekte dat haar moeder, zusters, broer, grootouders, ooms en tantes waren omgebracht

GENDRINGEN – Evelyn Levi is met haar gezin in Gendringen. De Zwitserse bekijkt nieuwsgierig de huizen in de Grotestraat en de Kromme Elleboog. Op het eerste oog herinnert niets meer aan haar joodse familie, die hier tientallen jaren met veel plezier heeft gewoond en gewerkt. Wat wel aan haar familiegeschiedenis herinnert zijn de namen op de struikeldrempel.

Door Marcel van Berkum

Evelyn staat stil bij de gedenkplaat in de Kromme Elleboog, die herinnert aan de synagoge, die op die plek was gevestigd en aan het verdwenen joodse leven. Het huis ernaast staat er nog. Daar was het naaiatelier gevestigd van haar opa Levi Heijman. De kleermaker woonde om de hoek in de Grotestraat met echtgenote Evalina en de kinderen Henrietta, Meijer, Mimi en Schoontje. Hij stierf een natuurlijke dood in 1938. Zoon Meijer nam de zaak over en in februari 1940 verhuisde het gezin naar Apeldoorn, maar ze ontkwamen niet aan de nazi-terreur. Moeder Evalina en Mimi, evenals twee inwonende tantes, zijn vermoord in Auschwitz. Henrietta, haar man David Spier en hun drie kinderen zijn omgebracht in Sobibor. Meijer stierf in Midden-Europa. Evelyn is een dochter van Schoontje Heijman, die in 1911 in Gendringen werd geboren. Op haar 21ste verhuisde ze naar Amsterdam en werd verpleegster in het Nederlands Israëlisch Ziekenhuis. Als enige van het gezin overleefde ze ternauwernood de oorlog.

Het Verloren Transport
Schoontje werd opgepakt in september 1943 en kwam terecht in kamp Westerbork. Vervolgens werd ze gedeporteerd naar concentratiekamp Bergen-Belsen bij Hannover. In het kamp kwam ze te werken in de infectiebarakken en kreeg er zelf geelzucht. In 1945 werd nazi-Duitsland steeds meer ingesloten door de oprukkende geallieerde troepen en het Britse leger naderde het kamp. De Duitse bewakers dreven de joodse gevangenen in goederenwagons en op 9 april 1945 vertrok de laatste van drie treinen met Schoontje Heijman. De omstandigheden waren erbarmelijk. Er was niks te eten en er waren geen sanitaire voorzieningen. De trein reed twee weken dwars door delen van Duitsland, die nog niet door de geallieerden waren bezet, om uiteindelijk te stranden bij het dorpje Tröbitz in de buurt van Dresden. De bewakers vluchtten voor de Russische troepen, die op 23 april de gevangenen bevrijdden. Onderweg en in de eerste weken na aankomst zouden van de 2.500 inzittenden er ongeveer 500 omkomen. Ook Schoontje kreeg vlektyfus. Het kreeg de naam ‘Het Verloren Transport’. Schoontje kwam uiteindelijk terug naar Amsterdam. Ze was 34 en ontdekte dat haar hele familie (moeder, zusters, broer, grootouders, ooms en tantes) was omgebracht. Na de oorlog vertrok ze naar Zwitserland, waar een vriendin woonde, om daar een nieuwe toekomst op te bouwen. Evelyn: “Niet meteen. Ze is in Nederland nog een jaar ziek geweest.” Ze trouwde met Wilhelm Bollag en dochter Evelyn werd er in 1949 geboren. Schoontje stierf op 30 augustus 1994 in Luzern.

Ze vertelde
niet veel over
de oorlog

Emotioneel
Evelyn Levi is nu 76 en woont in Zürich. Ze heeft haar hele leven in Zwitserland gewoond, maar spreekt vloeiend Nederlands. “Mijn moeder sprak Nederlands met me. Ze vertelde niet veel over de oorlog, maar haar verhaal is bekend omdat ze het moest opschrijven om in aanmerking te komen voor verblijf in Zwitserland.” Het is lang geleden en Evelyn heeft zelf nooit in Gendringen gewoond, maar het bezoek is toch emotioneel. “Vooral om de namen te lezen van de familieleden, die allemaal zijn omgekomen.” Ze is natuurlijk niet de jongste meer en wilde graag nog een keer naar Gendringen. Met haar partner, zoon, schoondochter en kleinzoon maakt ze een korte trip door Nederland en gaat ook nog naar Apeldoorn. “In de voetstappen van mijn familie.” In Gendringen liggen geen struikelstenen van slachtoffers, omdat de Joden al uit die plaats waren vertrokken voordat ze werden opgepakt. Daarom staan de namen, als oud-inwoners, wel vermeld op de struikeldrempel. In Apeldoorn liggen wel 10 gedenkstenen voor haar opa, oma, ooms, tantes, neven en nichten.

Aggie Daniëls uit Terborg spoorde Evelyn Levi op na een intensieve zoektocht en schreef het aangrijpende verhaal van haar moeder uitgebreid op in het boek ‘Het verdwenen Joodse leven in Terborg en Silvolde, Gendringen en Ulft’, dat een jaar geleden is verschenen. Uit het contact kwam dit bezoek aan Nederland tot stand. Het gezin werd ontvangen op het gemeentehuis door wethouder Janine Kock in het bijzijn van mevrouw Daniëls. Het boek is te bestellen bij Aggie Daniëls.

aggie.daniels@gmail.com.